มัทนะพาธา: โศกนาฏกรรมแห่งดอกกุหลาบและคุณค่าทางวรรณกรรมอันยิ่งใหญ่

"มัทนะพาธา" (หมายถึง ความเจ็บปวดแห่งความรัก) เป็นบทละครพูดคำฉันท์ 5 องก์ ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2466 โดยทรงผูกเรื่องราว ตำนานดอกกุหลาบ ขึ้นใหม่ทั้งหมด เพื่อถ่ายทอดแก่นเรื่องเกี่ยวกับความรัก ความทุกข์ และการยืนหยัดในศักดิ์ศรี
ประวัติการประพันธ์และรูปแบบ
มัทนะพาธาเป็นวรรณคดีที่โดดเด่นในด้านรูปแบบการประพันธ์ เนื่องจากผู้แต่งทรงเลือกใช้ คำฉันท์หลากหลายชนิด มาดำเนินเรื่องราวในลักษณะบทละครพูด ซึ่งถือเป็นนวัตกรรมทางภาษาที่ยากและท้าทาย ทำให้วรรณคดีสโมสรในสมัยนั้นได้ยกย่องให้ มัทนะพาธา เป็น หนังสือแต่งดี เพราะใช้คำฉันท์เป็นบทละคร
 เรื่องย่อ: ตำนานความรักอันเป็นที่มาของดอกกุหลาบ
เรื่องราวเริ่มต้นในภาคสวรรค์ เมื่อ สุเทษณ์ เทพบุตรผู้มีอำนาจ หลงรัก มัทนา เทพธิดาผู้เลอโฉมอย่างลุ่มหลง แต่มัทนาปฏิเสธความรักของสุเทษณ์ สุเทษณ์จึงโกรธแค้นและสาปให้นางลงไปเกิดเป็น ดอกกุพชกะ (ดอกกุหลาบ) ในโลกมนุษย์
มัทนาลงมาเกิดเป็นกุหลาบและคืนร่างเป็นมนุษย์ได้เฉพาะคืนวันเพ็ญ นางได้พบรักและอภิเษกกับ ท้าวชัยเสน กษัตริย์แห่งเมืองหัสดิน แต่ความสุขนั้นอยู่ได้ไม่นาน พระนางจัณฑี มเหสีเดิมของท้าวชัยเสน ได้ร่วมมือกับหมอเสน่ห์ทำอุบายใส่ร้ายว่ามัทนาคบชู้ ทำให้ท้าวชัยเสนหลงเชื่อและสั่งประหารมัทนา
มัทนาทำพิธีบูชาและวิงวอนขอให้สุเทษณ์ช่วยให้ตนกลับสู่สวรรค์ได้อีกครั้ง สุเทษณ์ปรากฏตัวและเสนอเงื่อนไขให้นางมอบความรักให้แก่ตน แต่มัทนาซึ่งเจ็บปวดจากความรักทางโลกมนุษย์แล้ว ปฏิเสธ ทำให้สุเทษณ์พิโรธอย่างที่สุดและ สาปให้นางมัทนากลายเป็นดอกกุหลาบไปตลอดกาล ไม่สามารถคืนร่างเป็นมนุษย์ได้อีกเลย ภายหลังท้าวชัยเสนได้ทราบความจริงและสำนึกผิด แต่สิ่งที่พบคือดอกกุหลาบกอใหม่เท่านั้น
คุณค่าทางวรรณกรรมและการสะท้อนสังคม
นอกจากความไพเราะงดงามทางภาษาแล้ว มัทนะพาธา ยังมีความลึกซึ้งในด้านเนื้อหา โดยเฉพาะอย่างยิ่งการ สะท้อนแนวคิดทางสังคม และการ วิจารณ์สังคมชายเป็นใหญ่ ผ่านตัวละครมัทนา ที่แสดงถึงการมีสิทธิเสรีภาพในการเลือกความรักและไม่ยอมจำนนต่ออำนาจของผู้ใด ไม่ว่าจะอยู่ในสถานะเทพหรือกษัตริย์ ด้วยเหตุนี้ มัทนะพาธาจึงได้รับการจัดอันดับให้เป็น 1 ใน 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน เพื่อเรียนรู้ทั้งด้านสุนทรียภาพทางภาษาและแนวคิดอันล้ำสมัย